“Nấu đá ra dầu” - sáng kiến từ khát vọng tự chủ nhiên liệu trong thời kỳ kháng chiến

Tìm nguồn nhiên liệu từ lòng đất

Sau giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp, xây dựng thời bình, bảo đảm sẵn sàng chiến đấu và chi viện chiến trường miền Nam (7/1954 - 1960), cùng với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng, công tác bảo đảm xăng dầu cho lực lượng vũ trang từng bước được hình thành. Khi ấy, xăng dầu là mặt hàng chiến lược, nguồn cung vô cùng hạn chế. Quân đội chủ yếu tận dụng nhiên liệu còn lại trong các kho tàng, cơ sở do Pháp - Nhật để lại, thu mua từ bên ngoài và huy động sự đóng góp của nhân dân.

Cùng với sự phát triển của lực lượng vũ trang và phương tiện cơ giới, nhu cầu nhiên liệu ngày càng tăng. Bài toán đặt ra không chỉ là sử dụng tiết kiệm mà còn phải tìm kiếm những nguồn cung mới, từng bước chủ động nhiên liệu trong nước. Trước tình hình khan hiếm xăng dầu, Bác Hồ đã từng căn dặn các chiến sĩ: "Xe, xăng là mồ hôi, nước mắt, xương máu của nhân dân. Các chú phải chăm sóc xe, yêu xe như con, quý xăng như máu".

Ở giai đoạn này, quá trình tìm kiếm, dấu vết dầu mỏ và đá dầu tại Việt Nam đã được chú ý từ khá sớm. Đáng kể là đá dầu Đồng Ho ở Quảng Ninh và Sài Lương - Mường La ở Sơn La. Đây là những loại đá chứa vật chất hữu cơ có khả năng giải phóng dầu khi được nung nóng trong điều kiện thích hợp.

Theo tư liệu được ghi lại trong cuốn Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam đến năm 2010 và Lịch sử ngành Xăng dầu Quân đội Nhân dân Việt Nam (1954-1975), nhận thấy tiềm năng này, khoảng năm 1958, Trung tá Phan Tử Quang, Trưởng phòng Xăng dầu thuộc Tổng cục Hậu cần đã chủ trì thí điểm nghiên cứu phương án “nấu đá ra dầu” từ đá dầu Đồng Ho và đá dầu Kinh Môn (Hải Hưng). Hàng chục tấn đá dầu từ hai vùng này đã được khai thác, vận chuyển về cơ sở của Tổng cục Hậu cần tại Hà Nội để phục vụ thử nghiệm.

Đây là một nhiệm vụ không dễ dàng. Trong điều kiện chưa có dây chuyền công nghiệp chuyên dụng, đội ngũ cán bộ kỹ thuật phải tự nghiên cứu, thiết kế và tận dụng những vật tư sẵn có để chế tạo thiết bị. Dây chuyền chưng cất thử nghiệm gồm lò đốt bằng than, tháp chưng cất được ghép từ ba thùng phuy xăng dầu, hệ thống bơm hút và các đường ống công nghệ.

Từ những thiết bị thô sơ ấy, quá trình nung đá, thu hồi hơi dầu và chưng cất được tiến hành. Sau nhiều nỗ lực, nhóm nghiên cứu đã thu được các sản phẩm gồm xăng, dầu diesel và mazut. Đặc biệt, dầu diesel chế thử được đưa vào chạy thử trên xe Tatra quanh Hà Nội. Kết quả cho thấy nhiên liệu có khả năng sử dụng, mở ra hy vọng về một hướng khai thác nguồn năng lượng ngay trong nước.

Thành công bước đầu nhanh chóng được báo cáo lên cấp trên và nhận được sự quan tâm đặc biệt. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm cơ sở thử nghiệm, biểu dương Trung tá Phan Tử Quang cùng tập thể Phòng Xăng dầu. Sự động viên ấy là nguồn khích lệ lớn đối với những người đang miệt mài tìm cách giải bài toán nhiên liệu trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn.

Dấu ấn của tinh thần dám nghĩ, dám làm
Thành quả “nấu đá ra dầu” nhanh chóng truyền đi khắp nơi. Năm 1958, sản phẩm dầu chế biến từ đá Đồng Ho cùng sáng kiến kỹ thuật của ngành Xăng dầu Quân đội được giới thiệu tại triển lãm “Cải tiến kỹ thuật toàn quân” tổ chức ở Viện Quân y 108. Kết quả thử nghiệm nhanh chóng lan tỏa, cho thấy tinh thần sáng tạo và quyết tâm tự chủ nguồn nhiên liệu của những người lính hậu cần.

Tuy nhiên, từ thử nghiệm thành công đến sản xuất trên quy mô lớn vẫn là một chặng đường dài. Thực tế này cho thấy, nhiệt tình và sáng kiến là điều kiện quan trọng nhưng muốn biến tài nguyên thành nguồn nhiên liệu có giá trị kinh tế, cần có nền tảng khoa học, công nghệ, thiết bị và nguồn lực đầu tư tương ứng. Dù chưa thể thương mại hóa, thử nghiệm đá dầu Đồng Ho và Kinh Môn vẫn mang ý nghĩa đáng kể, đặt ra những gợi mở ban đầu về khả năng nghiên cứu, chế biến tài nguyên dầu khí trong nước.

Giai đoạn 1959-1960, trong quá trình hỗ trợ Việt Nam xây dựng kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961-1965), các chuyên gia Liên Xô và Trung Quốc cũng đề xuất nghiên cứu khả năng khai thác đá dầu Đồng Ho. Điều đó cho thấy tiềm năng của nguồn tài nguyên này đã được quan tâm trong tư duy phát triển kinh tế và bảo đảm năng lượng của đất nước.

Nhìn rộng hơn, sáng kiến “nấu đá ra dầu” là một lát cắt đặc biệt trong hành trình hình thành ngành dầu khí Việt Nam. Trước khi có những giếng khoan tìm kiếm, thăm dò và những dòng dầu thương mại đầu tiên, đã có những con người âm thầm thử nghiệm, tìm cách biến tài nguyên trong lòng đất thành nhiên liệu phục vụ đất nước.