ĐBQH Lê Hữu Trí: Cần cơ chế đủ sức thu hút nguồn lực và phân bổ rủi ro

Trao đổi với PV bên lề Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Lê Hữu Trí - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa phân tích những yêu cầu đặt ra trong quá trình sửa Luật Điện lực, từ kiểm soát chi phí, hoàn thiện cơ chế giá đến phát triển thị trường điện cạnh tranh.

PV: Thưa đại biểu, ông đánh giá như thế nào về sự cần thiết phải sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực trong bối cảnh hiện nay? Theo ông, cần tập trung giải quyết những vấn đề gì?

Đại biểu Lê Hữu Trí: Việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực là cần thiết nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển thị trường điện cạnh tranh và huy động các nguồn lực đầu tư, qua đó bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Dự thảo đã quan tâm hoàn thiện cơ chế giá điện, nguyên tắc thu hồi chi phí hợp lý, điều chỉnh giá bán lẻ điện, lộ trình giảm bù chéo và chính sách hỗ trợ các đối tượng cần được bảo vệ. Đây là những nội dung quan trọng, tác động trực tiếp đến hoạt động đầu tư, kinh doanh điện lực cũng như quyền lợi của người dân và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là xác lập nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí, mà còn phải làm rõ ai kiểm soát chi phí, ai chịu trách nhiệm với những khoản chi không hợp lý và làm thế nào để người dân, doanh nghiệp không phải gánh những rủi ro thuộc về đơn vị kinh doanh điện lực.

Tôi đồng tình với nguyên tắc thu hồi chi phí hợp lý, hợp lệ và lợi nhuận hợp lý. Tuy nhiên, dự thảo cần làm rõ hơn nội hàm của chi phí hợp lý, hợp lệ, nhất là với chi phí đầu tư, chi phí tài chính, chi phí vận hành và các khoản phát sinh do dự án chậm tiến độ, quản trị yếu kém hoặc sử dụng vốn không hiệu quả.

Nếu chỉ quy định nguyên tắc thu hồi chi phí mà thiếu tiêu chí kiểm soát cụ thể, doanh nghiệp có thể đề nghị tính nhiều khoản chi vào giá điện, trong khi người mua điện không có đủ thông tin để kiểm chứng.

Theo tôi, chi phí được tính vào giá phải có căn cứ pháp lý, phục vụ hoạt động điện lực, được kiểm tra, kiểm toán theo quy định và gắn với hiệu quả đầu tư. Những khoản chi bất hợp lý, thất thoát, lãng phí hoặc phát sinh do lỗi chủ quan của doanh nghiệp thì không được chuyển vào giá điện để người dân và các doanh nghiệp khác gánh chịu.

Cùng với đó, cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan thẩm định, cơ quan kiểm tra và đơn vị điện lực trong xác định, phê duyệt, công khai chi phí. Đây là cơ sở để nâng cao trách nhiệm giải trình, tránh biến cơ chế thu hồi chi phí thành cách hợp thức hóa những khoản đầu tư kém hiệu quả.

PV: Thưa đại biểu, cơ chế điều chỉnh giá điện cần được hoàn thiện như thế nào để vừa phản ánh biến động chi phí đầu vào, vừa bảo đảm minh bạch và công bằng?

Đại biểu Lê Hữu Trí: Giá điện cần được điều chỉnh phù hợp với biến động thực tế của các yếu tố đầu vào và điều kiện kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, người dân và doanh nghiệp không chỉ quan tâm giá điện tăng bao nhiêu, mà còn muốn biết tăng vì nguyên nhân gì, khoản chi phí nào làm tăng giá và căn cứ nào xác định mức điều chỉnh.

Theo tôi, cơ chế điều chỉnh giá phải thể hiện rõ tính hai chiều. Khi các yếu tố đầu vào làm tăng chi phí hợp lý thì có cơ sở xem xét điều chỉnh tăng. Ngược lại, khi các yếu tố này giảm và làm giảm chi phí tương ứng thì cũng phải kịp thời xem xét điều chỉnh giảm, trên nguyên tắc minh bạch và có thể kiểm chứng.

Việc công khai thông tin không nên chỉ dừng ở tổng chi phí hoặc tỷ lệ điều chỉnh, mà cần cung cấp đủ căn cứ về các thành phần chi phí chủ yếu, kết quả kiểm toán, phương pháp tính toán và tác động của phương án điều chỉnh đối với từng nhóm khách hàng.

Cơ quan quản lý nhà nước cần công khai phương án điều chỉnh, giải trình những vấn đề người dân và doanh nghiệp quan tâm, đồng thời tạo điều kiện để các nhóm khách hàng có thể theo dõi, giám sát. Một cơ chế giá minh bạch không thể chỉ yêu cầu người tiêu dùng chấp nhận kết quả điều chỉnh, mà phải giúp họ hiểu căn cứ hình thành giá và có điều kiện giám sát.

PV: Dự thảo định hướng hoàn thiện biểu giá điện, giảm dần và tiến tới xóa bỏ bù chéo giữa các nhóm khách hàng. Theo đại biểu, cần lưu ý gì để quá trình này không tạo thêm gánh nặng cho các nhóm yếu thế?

Đại biểu Lê Hữu Trí: Tôi cơ bản đồng tình với định hướng hoàn thiện cơ cấu biểu giá điện, giảm dần và tiến tới xóa bỏ bù chéo giữa các nhóm khách hàng theo lộ trình phù hợp.

Tuy nhiên, thay đổi cơ cấu giá có thể làm biến động đáng kể nghĩa vụ chi trả của từng nhóm. Nếu chỉ đưa giá về sát chi phí mà chưa đánh giá đầy đủ tác động xã hội, hệ quả có thể đặc biệt rõ với hộ nghèo, người thu nhập thấp, công nhân thuê nhà và những gia đình có nhu cầu sử dụng điện thiết yếu lớn.

Trước khi thực hiện những thay đổi lớn về biểu giá và bù chéo, cần đánh giá cụ thể nhóm nào được hưởng lợi, nhóm nào có nguy cơ phải trả thêm và mức độ tác động đến chi phí sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh.

Tôi cho rằng, cần phân biệt rõ cơ chế hình thành giá điện với chính sách hỗ trợ an sinh. Với hộ nghèo, hộ chính sách và những đối tượng thực sự khó khăn, phải xác định cụ thể tiêu chí thụ hưởng, mức hỗ trợ, nguồn kinh phí, cơ quan chịu trách nhiệm và phương thức chi trả. Chính sách cần có nguồn lực bảo đảm, thủ tục thuận lợi, đúng đối tượng và được thực hiện kịp thời khi thay đổi giá làm phát sinh gánh nặng chi phí.

Lộ trình giảm bù chéo phải gắn với đánh giá tác động và triển khai cơ chế hỗ trợ tương ứng. Không thể để giá thay đổi trước, trong khi chính sách hỗ trợ chưa rõ nguồn lực hoặc chậm đi vào cuộc sống.

PV: Thưa đại biểu, để thị trường điện thực sự vận hành theo cơ chế cạnh tranh, thu hút thêm nguồn lực đầu tư nhưng vẫn bảo vệ khách hàng, dự thảo Luật cần hoàn thiện những cơ chế nào?

Đại biểu Lê Hữu Trí: Tôi đồng tình với chủ trương phát triển thị trường điện cạnh tranh, thu hút các thành phần kinh tế tham gia đầu tư và nâng cao hiệu quả hoạt động của ngành điện. Tuy nhiên, điện là hàng hóa thiết yếu, trong khi một số khâu của hệ thống điện vẫn mang tính độc quyền tự nhiên. Vì vậy, không thể mặc nhiên cho rằng mở rộng cơ chế thị trường sẽ giúp giá điện hợp lý hơn và bảo đảm tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng.

Dự thảo cần làm rõ cơ chế kiểm soát chi phí tại các khâu mang tính độc quyền, trách nhiệm công khai thông tin, giám sát việc xác định giá dịch vụ điện và xử lý những trường hợp tính sai, tính trùng hoặc phân bổ chi phí không hợp lý giữa các nhóm khách hàng.

Khi áp dụng cơ chế giá mới, cần đánh giá tác động đối với hộ gia đình và doanh nghiệp, bảo đảm người sử dụng điện được cung cấp thông tin đầy đủ, có khả năng chủ động điều chỉnh việc sử dụng điện và không phải chịu những chi phí thiếu căn cứ.

Mục tiêu của thị trường điện cạnh tranh không chỉ là huy động thêm vốn đầu tư, mà còn phải nâng cao hiệu quả toàn hệ thống, sử dụng nguồn lực tiết kiệm và mang lại lợi ích cho nền kinh tế, người dân và doanh nghiệp.

PV: Thưa đại biểu, trước yêu cầu bảo đảm cung ứng điện phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, ông kỳ vọng như thế nào về vai trò và đóng góp của các doanh nghiệp năng lượng chủ lực?

Đại biểu Lê Hữu Trí: Để đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, bảo đảm cung ứng điện ổn định, liên tục và có giá thành hợp lý là một trong những điều kiện nền tảng. Điện không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn là đầu vào thiết yếu của sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải chủ động phát triển nguồn điện, đồng bộ hạ tầng truyền tải, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống và có cơ chế đủ sức thu hút các nguồn lực đầu tư.

Trong quá trình đó, các doanh nghiệp năng lượng chủ lực có vai trò rất quan trọng. Đây là những đơn vị có kinh nghiệm, năng lực tổ chức các dự án quy mô lớn, khả năng huy động nguồn lực và tham gia vào những khâu then chốt của chuỗi giá trị năng lượng. Tôi kỳ vọng các doanh nghiệp này tiếp tục phát huy vai trò dẫn dắt, đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, góp phần bảo đảm nguồn cung năng lượng cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, để doanh nghiệp năng lượng chủ lực phát huy được vai trò, cần có cơ chế chính sách ổn định, minh bạch và có tính dự báo; tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục đầu tư, hợp đồng mua bán điện, cơ chế giá và phân bổ rủi ro. Nhà nước cần tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động đầu tư, nhưng đồng thời phải bảo đảm kỷ luật thị trường, kiểm soát chi phí và trách nhiệm giải trình.

Theo tôi, mục tiêu cuối cùng không chỉ là có thêm công suất nguồn điện, mà là bảo đảm nguồn điện được đưa vào vận hành đúng tiến độ, cung ứng ổn định với chi phí hợp lý. Khi các doanh nghiệp năng lượng chủ lực được phát huy năng lực trong một hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch, họ sẽ có điều kiện đóng góp tốt hơn cho tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm an ninh năng lượng lâu dài.

PV: Xin cảm ơn ông đã dành thời gian trao đổi với PV!